Pomorskie rezydencje szlacheckie i magnackie to nastrojowe świadectwa dawnej świetności, w których historia wciąż splata się z unikalną kulturą regionu. Od barokowych dworów ukrytych pośród kaszubskich kniei po imponujące pałace otoczone wiekowymi parkami, każdy z tych obiektów kryje w sobie fascynujące opowieści o wybitnych postaciach, przełomowych wydarzeniach i codziennym życiu dawnego ziemiaństwa. Oto 5 wyjątkowych miejsc, które pozwalają z bliska odkryć bogate dziedzictwo województwa pomorskiego.
Nasze zestawienie wyjątkowych rezydencji otwiera Muzeum Tradycji Szlacheckiej w Waplewie Wielkim – oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku. Zabytkowy zespół dworsko-parkowy przez wieki stanowił ważny ośrodek życia polskiej inteligencji oraz elit patriotycznych. W pałacowych salonach gościły wybitne postacie, w tym Stefan Żeromski oraz Fryderyk Chopin. O pobycie genialnego kompozytora przypominają dziś cyklicznie organizowane Pomorskie Dni Chopinowskie. Dziś dawny majątek rodu Sierakowskich pozwala z bliska poznać codzienne życie ziemskiej szlachty. Zwiedzający mogą podziwiać odrestaurowane wnętrza – w tym Salę Gdańską i Białą, do których powróciły dawne dzieła sztuki. Niezwykłą atrakcją jest też wozownia z bogatą ekspozycją akcesoriów podróżnych, kufrów oraz rzadkich sań holenderskich z XVIII wieku. Bogata historia miejscowości sięga średniowiecza i pruskiego pola Rassinen. Dzieje majątku tworzyły znamienite rody: von Wapils, Rabe, Niemojewscy oraz Jan Biberstein-Zawadzki. Wizyta w pałacu i otaczającym go parku to fascynująca podróż w czasie, na którą warto przeznaczyć minimum 1–2 godziny.
Drugim obiektem w naszym zestawieniu jest zabytkowy Dwór Rodziny Wybickich w Sikorzynie, niegdyś rodowe gniazdo Sikorskich. Rezydencja znajduje się w centrum Kaszub, blisko takich miejsc jak Wieżyca, Szymbark i Gołubie. Dzieje rodu Sikorskich sięgają czasów średniowiecza, a w późniejszych latach majątek przeszedł w ręce rodziny Józefa Wybickiego, twórcy tekstu polskiego hymnu narodowego. Po trudnym czasie po II wojnie światowej, latach zaniedbań i zniszczeń, w 1998 roku obiekt został przekazany gdańskiemu konserwatorowi zabytków, Leszkowi Zakrzewskiemu, który rozpoczął jego skomplikowaną i długotrwałą rewitalizację. Dziś w starannie odnowionym budynku mieści się muzeum wnętrz. Goście mogą podziwiać historyczną przestrzeń podzieloną na część przednią i ogrodową, zabytkowe meble oraz niezwykłą atrakcję – działające piece kaflowe z oryginalnej rezydencji, w których w chłodne dni wciąż rozpalany jest ogień. Wokół posiadłości rozciąga się piękny park z ponad 300-letnim dębem, aleją lipową zakończoną altaną oraz nastrojową herbaciarnią. Dużym zainteresowaniem cieszy się również roślinny labirynt z platformą widokową i ukrytymi rzeźbami.
Trzeci element w naszym zestawieniu to Muzeum Hymnu Narodowego zlokalizowane w Będominie koło Kościerzyny, będące filią Muzeum Narodowego w Gdańsku. Instytucja ta ulokowana jest w historycznym, XVIII-wiecznym barokowym dworku szlacheckim, który jest miejscem narodzin oraz wczesnych lat życia Józefa Wybickiego – autora słów „Mazurka Dąbrowskiego”. Pierwsza konstrukcja została postawiona na początku XVIII stulecia, a w 1739 roku majątek nabył ojciec twórcy hymnu. Po gruntownej renowacji przeprowadzonej w latach 1977–1978, która przywróciła budynkowi wygląd z drugiej połowy XVIII wieku, muzeum zostało uroczyście otwarte 17 lipca 1978 roku. Ekspozycja przedstawia życie oraz działalność publiczną Wybickiego, dążenia Polaków do uzyskania niepodległości, a także historię hymnu i narodowych symboli. Do najważniejszych zbiorów należy obszerna kolekcja muzykaliów patriotycznych, obejmująca śpiewniki, unikalne wydania nut, teksty pieśni, pozytywki odtwarzające „Mazurka Dąbrowskiego”, najstarsze płyty gramofonowe oraz pocztówki z wizerunkiem Orła Białego. Dwór otacza zabytkowy park z imponującym, ponad 400-letnim „Dębem Wybickiego”, a nieopodal znajduje się 5-metrowy pomnik orła ze skrzydłami wykonanymi ze starych kos. To miejsce cieszy się również dużą popularnością wśród wydarzeń plenerowych, takich jak spektakularna „Batalia Napoleońska” czy „Bieg Mazurka Dąbrowskiego”.
Czwarte miejsce na naszej liście to zabytkowy Dwór w Luzinie, który jest wartościowym przykładem historycznego majątku szlacheckiego. Dzieje tego folwarku sięgają czasów przed rokiem 1630, a jego pierwszym odnotowanym właścicielem był Michał Trowski. W następnych wiekach majątek miał różne koleje losu – w 1815 roku wszedł w posiadanie rodziny Robakowskich, a od 1898 roku aż do lat 70. XX wieku znajdował się w rękach kaszubskiej rodziny Bach-Żelewskich. Obiekt był wielokrotnie poddawany przebudowom i renowacjom, na przykład po pożarze z lat 40. XIX wieku. W 1978 roku zapadła decyzja o ochronie budowli poprzez jej przeniesienie do Kaszubskiego Parku Etnograficznego im. Teodory i Izydora Gulgowskich we Wdzydzach Kiszewskich. Po trzynastu latach intensywnych prac konserwatorskich i rekonstrukcyjnych, dwór otwarto dla zwiedzających w części skansenu poświęconej architekturze Kaszub Północnych, gdzie nadal ukazuje autentyczne warunki życia i kulturę dawnego ziemiaństwa.
Ostatnim punktem wieńczącym nasze zestawienie jest Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie. Powołana w 1968 roku z inicjatywy lokalnych społeczników instytucja stanowi dziś najważniejszą skarbnicę regionalnego dziedzictwa, literatury oraz języka kaszubskiego. Od 1995 roku jej główną siedzibą jest zabytkowy Pałac Przebendowskich i Keyserlingków, malowniczo usytuowany w urokliwym parku miejskim im. Aleksandra Majkowskiego, tuż u podnóża Kalwarii. W strukturze muzeum funkcjonuje siedem działów merytorycznych, które gromadzą rzadkie rękopisy, starodruki, archiwalia muzyczne oraz eksponaty etnograficzne. Do najcenniejszych zbiorów należą spuścizny wybitnych postaci regionu – w tym bezcenne pamiątki przekazane przez Franciszkę Majkowską (siostrę Aleksandra Majkowskiego) oraz ogromne archiwum i księgozbiór prof. Gerarda Labudy. Dla bogatych zbiorów profesora w 2020 roku otwarto na terenie kompleksu nowopowstałą Książnicę. Wizyta w wejherowskim zespole rezydencjonalnym to doskonała okazja do poznania bogatego dorobku Pomorza, łącząca walory zabytkowego obiektu z aktywną działalnością kulturalną i edukacyjną.
Wizyta w dawnych majątkach ziemskich to niezwykła podróż w czasie, łącząca zachwyt nad zabytkową architekturą z bogatą historią regionu. Przedstawiona piątka pokazuje, jak różnorodne i pełne klimatu potrafią być pomorskie rezydencje. Doskonałą okazją do ich odkrycia jest 7. Festiwal Dworów i Pałaców Pomorza – wydarzenie, które otwiera drzwi do wyjątkowych wnętrz, ożywia lokalne tradycje i zachęca do samodzielnego zbaczania z utartych szlaków.
Źródła:
Dwór Rodziny Wybickich w Sikorzynie
Luzino, Muzeum Regionalne. Jak tu się żyło? - Magazyn Kaszuby
Dwór Luzino - historia: Dwory i Pałace Polski
Festiwal Dworów i Pałaców Pomorza I Pomerania Manors
Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej – Muzeum Wejherowo